بزرگترین مسئلهای كه بشر همیشه در طول تاریخ چند هزارسالهاش با آن روبرو بوده قحطی و كمبود مواد غذایی است و به این دلیل، در زمانهای قدیم، پایه و اساس اجتماعها را كشاورزی تشكیل می داده است. البته باید در نظر داشت كه در هیچ مرحلهای از تاریخ، از جمعآوری مواد گیاهی خوراكی به طور كامل صرف نظر نشده است و هنوز هم در بسیاری از نقاط دنیا، گیاهان خودرو، دست كم در سطح محلی، از نظر مواد غذایی دارای اهمیت هستند. برای مثال میتوان از جنگلهای پسته خودرو در اطراف سرخس خراسان، بوتهزارهای تمشك وحشی در مازنداران، جنگلهای زردآلوی وحشی در تركیه و بوتهزارهای زغال اخته آبی رنگ(Blueberry) در آمریكا نام برد. مطالعه سنگنوشتهها، حجاریها و اسناد تاریخی نشان میدهد كه فن باغبانی از آغاز كشاورزی تا كنون دورانهای مشخصی را به شرح زیر طی نموده است.
1- مصر و بینالنهرین قدیم :
این دوران حدود 35 قرن (از حدود 3500 سال قبل از میلاد تا حدود میلاد مسیح) طول كشید. از ویژگیهای این دوره ایجاد سیستمهای آبیاری پیشرفته و نیز شناسایی و استفاده از گیاهان دارویی، ادویهای و عطری زیادی است. مصریان قدیم، بسیاری از گیاهان باغبانی را شناخته و كشت میكردند. برای مثال می توان از میوهها: خرما، انگور، زیتون، انار، موز، لیمو و انجیر، و از سبزیها: خیار، عدس، سیر، تره، پیاز، كاهو، نعناع، تربچه، كاسنی و انواع هندوانه و خربزه را نام برد. در همین دوره، ساكنین كلده، بابل و آشور نیز با ایجاد آبراهههای بسیار دقیقی، كه كف و دیواره آنها را با آجر مفروش بود، حدود شصتو پنج هزار كیلومتر مربع زمین را در بینالنهرین به زیر كشت برده بودند. مجموعه گیاهی مربوط به هفتصد سال قبل از میلاد كه آشوری ها باقی مانده حاوی بیش از نهصد گیاه مختلف است كه حدود دویستو پنجاه عدد از آنها گیاهان باغبانی است. این افراد درختان نخل و انجیر را با موفقیت كشت میكردند، و نیز از دیگر شواهد به دست آمده، چنین بر میآید كه آنها در باره جنسیت در گیاهان و تأثیر گردهافشانی در تشكیل میوه و همچنین از تلقیح مصنوعی خرما و بر دادن انجیر آگاهی داشتهاند.
2- یونان قدیم :
برخلاف مصریان و اهالی كلده و آشور، یونانیان چندان علاقهای به جنبه عملی كشاورزی نداشتند، ولی در عوض به جنبههای عملی آن، یعنی گیاهشناسی و به ویژه طبقهبندی گیاهان و تاریخ طبیعی، میپرداختند. از تئوفراستوس، كه به نام پدر گیاهشناسی نیز معروف است، نوشتههای زیادی باقی مانده كه حاوی مطالب گوناگون در مورد علوم مختلف گیاهی است.
3- روم قدیم :
امپراطوری روم قدیم حدود یك هزار سال (از حدود پانصد سال پیش از میلاد تا حدود پانصد سال پس از میلاد مسیح) بر بخش مهمی از دنیای آن روز حكمفرمایی داشت. رومیان، بر خلاف یونانیان، توجه زیادی به كشاورزی داشتند و این فن، سهم مهمی از اقتصاد آنان را به خود اختصاص داده بود. خدمت مهم رومیان به كشاورزی و به ویژه باغبانی عبارت از دریافت دانستهها و یافتههای یونانیان و مصریان باستان، و بیشترین استفاده عملی از آنها بود. رومیان از پیوند زدن، تناوب، مصرف كود دامی، بهرهبرداری از انبار سرد و نیز گلخانه اطلاع داشته، بسیاری از میوهها و سبزیها را كشت میكردند. در شهر روم كشت گیاهان زینتی متداول بود، و در آن دوره این رشته از باغبانی پیشرفت زیادی نمود. در این زمان ثروتمندان رومی، در اطراف شهر باغهایی داشتند كه مزین به آب نماها، مجسمههای فراوان و خیابانبندیهای منظم بود، كه در آنها درختانی مانند: سیب، گلابی، انجیر، زیتون و انار، و نیز گلهایی مانند زنبق، گل سرخ (از آنجا كه گلهای بسیاری از گونههای Rose كه در فارسی «گلسرخ» نامیده شده، رنگهایی غیر از سرخ دارند، اطلاق«گل سرخ»به این گل با اشكال مواجه است. مثلاً برخی از گونهها یا ارقام را كه رنگ زرد دارند باید «كل سرخ زرد» بنامیم.) بنفشه، میمون، شقایق، جعفری، سوسن و مینا كشت میشدند. در این زمان بود كه برای اولین بار پیشه باغبانی پدید آمد، بدین معنا كه عدهای با نگهداری از باغ دیگران مزد دریافت میكردند.
4- قرون وسطی و عصر اسلام :
با سقوط روم، در اواخر قرن پنجم میلادی، دنیای غرب از نظر علوم و فنون گامی عظیم به قهقرا برداشت و ازجمله باغبانی نیز دچار افت كیفی فراوانی گردید. گسترش قلمرو اسلامی و پیشرفت چشمگیر علمی مسلمانان به تقریب همزمان با افول تمدن اروپا و قرون وسطی بود. در میان علوم مختلف، دانش فلاحت (كشاورزی) نزد مسلمانان از اهمیت والایی برخوردار بوده است. شواهد تاریخی نشان میدهند كه از یك سو دستورهای اسلامی دایر بر پاداش نیك دو جهانی كشت و كار و از سوی دیگر گسترش قلمرو اسلامی كه دارای تفاوتهای اقلیمی و آب و هوایی شدید بودند، همچنین نیاز به غذا، ساختن دارو، مصارف صنعتی و ایجاد آبادانی و خرمی، عوامل بسیار اساسی در پیشبرد دانش كشاورزی در میان مسلمین بوده است. از آن جمله: احداث باغ و درختكاری در میان مسلمین تا آنجا گسترش داشت كه برخی از شهرها و نواحی آن زمان، به واسطه باغها و ریاحین مشهور خود در تاریخ ثبت شدهاند برای مثال: باغات طایف، نخلستانهای مدینه، باغهای متعدد در عراق به ویژه در حومه بغداد، نخلستانهای كوفه و باغهای مثمر و غیر مثمر در دمشق را میتوان نام برد. در آن زمان، سمرقند و سند را با صفاترین گردشگاههای روی زمین میدانستهاند و بخارا را به واسطه درختان و گلهای آن، دلكشترین شهر و به نام شهر باغها میشناختند. علاوه بر این، قصرهای خلیفهها و امیران آنان از اندلس گرفته تا چین دارای باغهای بسیار زیبا با طراحی ویژه خود بوده است كه با توجه به ساختار ویژه آنها، میتوان آنها را باغهای دوره اسلام یا باغهای اسلامی نامید. به طور كلی، در قلمرو اسلامی از اندلس، شام، عراق، ایران، هند تا سایر كشورها، مسلمانان علاوه بر تولید محصولهای باغی، درختان غیر مثمر و ایجاد فضای سبز در درون قصرها به ایجاد باغهای گیاهشناسی و گلكاری نیز می پرداختهاند. در این راستا، نه تنها بذر و نهال ارقام مختلف گیاهان را در باغهای گیاه شناسی جمع میكردند، بلكه دانشمندان این رشته مطالعهها و توصیههایی پیرامون افزایش، شناخت درختان، قلمهزدن، پیوند زدن، حركت شیره نباتی و حتی كنسرو كردن میوهها داشتهاند كه ازمیان آنها ابن عوام را میتوان نام برد. در این دوره گلهایی مانند: یاسمن و لاله (كه توسط مسلمین به اروپا راه یافت) و همچنین درختانی مانند: انار، انبه، انجیر، انگور، پرتقال، خرما، زیتون، زردآلو، لیمو، لیموشیرین، هلو و نارنج را میشناختند و كشت میكردند.
در زمان جنگهای صلیبی و رویارویی نیروهای غرب و اسلام، صلیبیون علوم مختلفی را از مسلمانان كسب كردند و در واقع اولین سنگهای بنای رنسانس اروپا گذاشته شد. در دانش كشاورزی نیز اروپاییها با بردن ارقام درختان و گلها و گیاهان زراعی و تعمیم آن در كشورهای خود و همچنین بهرهگیری از كتابهایی كه توسط مسلمین نوشته شده بود بهره وافری بردند. هرچند كه بیش از جنگهای صلیبی نیز به سبب تجارت و داد و ستد مسلمین با غرب شناخت و كاشت برخی از درختان میوه به دیگر نقاط جهان، از جمله اروپا رسیده بود. بهرحال بسیاری از پیشرفتهای شگرف در این رشته هم مدیون آن دسته از دانشمندان اسلامی است كه با گردآوریهای خود در راه پیشبرد كشاورزی نقش داشتهاند. برخی از این كتابها عبارتند از: الفلاحه النبطیه تألیف ابن وحشیه،الفلاحه تإلیف ابن عوام،النبات تإلیف ابوحنیفهدنیوری،الجامع فی الادویه المفرده تإلیف ابن بیطار، كتاب النبات و الشجر، تألیف ابی زیبد سعد بن اولی الانصاری، كتاب صفهالنخل، كتاب صفه الزرع، كتاب النبات تألیف القاسمبن معین، كتاب الفلاحه و العماره تألیف محمدبن اسحق الاهواری، كتاب النبات، كتاب الزرع، كتاب النخله تألیف ابی حاتم السید حستانی، كتاب الروضهالزهر تألیف الفتح بن خاقان بن احمد، كتاب النبات، كتاب البستان، كتاب الروضه، كتاب الزهر، كتاب الاشجار، تألیف جابربن حیان و كتاب النبات و الشجر، تألیف عبدالملك بن قریب الاصمعی.
5- دوره رنسانس اروپا و آغاز عصر جدید تا اواخر قرن نوزدهم میلادی :
در اوایل قرن چهاردهم میلادی با آغاز رنسانس دراروپا، اروپاییها با استفاده از یافتهها و اختراعهای دانشمندان اسلامی، به تجدید حیات وترقی و تعمیم دادن علوم و فنون مختلف پرداختند. كشاورزی و باغبانی نیز از این جریان بر كنار نماند. و به ویژه درایتالیا و فرانسه، باغبانی پیشرفت فراوانی نمود. كشف دنیای جدید درسال 1492 میلادی باعث شد كه گیاهان باغبانی جدیدی به گنجینه موجود در دنیای قدیم اضافه گردد و فن باغبانی به ویژه در بخش سبزیكاری با دریافت گیاهانی مانند: گوجهفرنگی، سیبزمینی ، لوبیا و كدو رونق بسیار بگیرد. از مهمترین نوآوریها و یافتههای این دوره میتوان:
1- كشف یاخته (سلول) توسط رابرت هوك (1703-1665) (Robert Hook)
2-كشف دوباره جنسیت درگیاهان توسط رودلف كامراریوس (Rudolph Camerarius) (1665-1721)
3-طبقهبندی علمی گیاهان توسط كارل لینه (1778-1707) (Carl von Linne)
4-ابداع روش كشت خطی محصولهای یك ساله توسط جتروتال (Jethro Tull) (1731)
5-مطالعههای توراثی گرگورمندل (Gregor Mendel) (1884-1882) را نام برد.
6- یكصد سال بعد :
گفته شده كه پیشرفت كشاورزی در یكصد سال گذشته، بیش از پیشرفت آن در یك صد قرن قبل از آن بوده است. دلیل عمده این پیشرفت و ترقی سریع، از یك سو، جایگزینی ماشینهای كارآمدتر و به ویژه تراكتورهای دیزلی، به جای افزارها و وسایل شخمزنی اولیه و از سوی دیگر، پیشرفتهای عظیم علمی و فنی دراروپا وآمریكاست. سهم مهمی از این پیشرفت مربوط به متخصصین بهنژادی گیاهان (اصلاح نباتات) است كه با ایجاد ارقام جدید، زارعین را قادر ساختند كه تراكم بوته را درواحد سطح بالا برده،در ضمن از كودهای شیمیایی به مقدار بیشتری استفاده كنند، و در نتیجه محصول بیشتری به دست آورند. به عنوان نمونه میتوان از گوجه فرنگی نام برد كه میزان متوسط محصول آن در آمریكا كه تا سال 1940 حدود 12 تن در هكتار بود به دلیل معرفی ارقام جدید و نیز به كار بردن فناوری (تكنولوژی) پیشرفته، در حال حاضر به طور متوسط به بیش از 45 تن درهكتار رسیده است. اوایل قرن نوزدهم، در آمریكا هر زراع فقط برای چهار نفر، قدرت تولید غذا داشت. این رقم در ریال 1940 تنها بالغ به 11 نفر شده بود، ولی در اثر پیشرفت سریع علوم در سالهای پس از جنگ دوم جهانی، به ویژه كشف انواع سمهای آلی كشاورزی مانند علفكشها و نیز ساخته شدن ماشینهای پیشرفتهتر و كاراتر، در سال 1967 به 37 نفر رسید و در حال حاضر به 57 نفر رسیده است.
در كشورهای پیشرفته یكی از علوم كه مهمترین اثر را در پیشرفت كشاورزی، و به ویژه باغبانی داشته، علم شیمی است. امروزه، با ساخته شدن انواع كودهای شیمیایی، آفتكشهای آلی و به ویژه تنظیمكنندههای رشد گیاهی، نه تنها میزان تولید محصول در واحد سطح بالا رفته بلكه بسیاری از كارها، مانند كنترل علفهای هرز، تنك كردن گل و میوه، برداشت محصول و حتی هرس كردن، با مواد شیمیایی مختلف انجام میشود و به این ترتیب یك باغدار با كاركمتر غذای بیشتری فراهم میآوردمنبع:www.baghbani-ramin.blogfa.com/
تبلیغات 
